Lijnen trekken

Mijn interesse voor lijnen begon zo’n tien jaar geleden tijdens onderzoek naar verbetering van de veiligheid tijdens oogoperaties. Toen we keken hoe veilige industrieën met veiligheid omgaan, viel ons op hoe vaak er strepen op de grond staan.

Op het asfalt van Schiphol staat exact aangegeven waar het vliegtuig mag staan. Per type vliegtuig een specifieke streep. Bij zee-platformbedrijf Heerema was op het supergrote kraanschip Hermod alles aan boord gemarkeerd: van anker tot voorraad tot route. Hokjesdenken mag dan soms blikvernauwend zijn – in veel gevallen geeft het houvast en veiligheid. Wie zou veilig op straat kunnen rijden als er geen lijnen op de weg stonden?

Schone lucht

In de operatiekamer van het ziekenhuis stond echter geen enkele streep op de vloer. Schone lucht komt uit het plafond boven de patiënt. Het is van groot belang dat patiënt en instrumenten op de juiste plaats in de schone lucht staan om de kans op infecties te verkleinen. We deden een proef en zetten simpele markering op de grond die aangaf waar de instrumenten dienden te staan. Onderzoek bij meer dan 800 operaties over een periode van meer dan twee jaar liet zien dat de positionering sterk verbeterde. Niet door dure training, maar door een simpele lijn. Dat opende mijn ogen. Sindsdien zie ik overal toepassingsmogelijkheden.

Ondertussen staan in ons ziekenhuis in Singapore lijnen op de vloer rond de bedden op de intensive care. Het creëert bewustwording dat het onnodig aanraken van het bed infectierisico’s met zich meebrengt. Handen wassen voor het aanraken van een patiënt is belangrijk, maar gebeurt maar in 60 procent van de gevallen. Een lijn op de grond maakt fysiek duidelijk dat je een ‘schoon gebied’ in stapt.

Slimme sensoren

Het hoeft trouwens niet per se een zichtbare lijn te zijn. In een polikliniek, waar je als dokter in een stoel zit en geacht wordt handen te wassen voordat je de patiënt aanraakt, zijn andere oplossingen nodig. Slimme sensoren en computers kunnen helpen en een infraroodlijn bood uitkomst. We hebben net een studie gepubliceerd waarin we laten zien dat het gebruik van deze lijn ervoor zorgt dat de handen altijd gewassen worden. In 100 procent van de gevallen. Hoe dat kan?

Er zitten sensoren in de stoelen en op de behandeltafel. Er zitten ook sensoren in de handalcoholhouder. Het systeem verwacht dat handalcohol gebruikt wordt voordat de infrarode (onzichtbare) lijn tussen patiënt en dokter overschreden wordt. Als dat gebeurt zonder dat er eerst gewassen is, klinkt een vriendelijk doch dringend ting-ting-ting uit de speaker. Dit blijft doorgaan totdat het systeem uitgeschakeld wordt. En inderdaad, dat uitschakelen kan alleen door de handalcohol te gebruiken.

Gekleurde lijnen op het bord

Het blijft niet bij handen wassen. Als een lijn werkelijk helpt, zou het dan niet in te zetten zijn bij het stimuleren van gezond eten? We deden een proef met een bord waarop met gekleurde lijnen de richtlijnen voor de verhoudingen van groente, vlees en aardappels (of rijst) zijn aangegeven. De richtlijnen hiervoor zijn wereldwijd vrijwel gelijk: de helft van het bord dient gevuld te zijn met groente, een kwart met koolhydraten en nog eens een kwart met eiwit.

In de ziekenhuiskantine serveerden we de warme lunch tussen elf uur en kwart over twaalf op het bord met lijnen. En ter controle daarna tot twee uur op een gewoon bord. En wat bleek toen meer dan duizend gebruikers waren geanalyseerd? De eters met lijnen op het bord aten 5 procent meer groente en 3 procent minder rijst. Er werd geen significant verschil gevonden voor vlees; daar zijn we blijkbaar te verknocht aan.

Toepassingsgebieden

Ik geloof dat er nog veel meer toepassingsgebieden zijn. Wij mensen zijn immers zwak, en hoewel we denken dat we het goede wel vanzelf doen, is vaak het tegenovergestelde het geval. Zelfoverschatting ligt op de loer. Dat hoeft niet altijd bewust te zijn, maar gewoon, we vergeten weleens wat. Gedrag veranderen is moeilijk. Ik moet mijn zwakten erkennen en hulpmiddelen durven gebruiken. Technologie kan daarbij helpen. En soms is een lijn genoeg.

---

Deze blog werd eerder gepubliceerd in het Reformatorisch Dagblad en Zorgvisie.

Out of the box

Nooit eerder voelde ik me zo bewust Nederlander als de afgelopen vier maanden. Als volwassene naar Azië verhuizen en je aanpassen – daar hadden we ondertussen een beetje ervaring mee. Maar in een andere cultuur een baby grootbrengen, is weer van een heel andere orde. Dan merk je hoe diep je Nederlandse wortels zitten. En hoe basale zaken in de eerste maanden van een mensenleven gestempeld worden door het land en de cultuur waarin je opgroeit.

Neem de drie r’s, de beroemde rust, reinheid en regelmaat. Waarschijnlijk ontstaan in de achttiende eeuw, en volgens sommigen afgeleid van de verpleegkundige waarden van Florence Nightingale. Volgens anderen typisch calvinistisch gedachtegoed.

De invulling van die r’s is ondertussen ook in Nederland versoepeld. Toch wordt over het algemeen nog steeds erkend dat het uitgangspunten zijn voor een goede start van jonge kinderen. Gelet op de goede hygiëne in het Westen vervangen sommige experts reinheid door richting. Het is aan ouders om leiding te nemen en voor hun kinderen grenzen te stellen.

In Azië is hygiëne echter niet zo vanzelfsprekend. Echte moederliefde, bijvoorbeeld, betekent hier je baby zo veel mogelijk bij je dragen. Dat was immers lange tijd de enige manier om er zeker van te zijn dat er geen rat aan het oor van je baby knabbelt. Of om te voorkomen dat een slang zich van je kleine lieveling meester maakt.

Van een box waar je kind in ligt zodat het zich zelfstandig kan concentreren en kan bijten in speelgoedkonijnen heeft men nog nooit gehoord. Gelukkig circuleren de boxen gewoon onder de Nederlanders in Singapore en hadden we vanaf dag één een exemplaar in huis. In het Engels klinkt het natuurlijk best vreemd als je zegt dat je je kind in een box legt. Maar met het gebruik van de juiste vertaling (”wooden play-pen”) ben je er niet. Toen onze vrienden dat houten ding in de woonkamer zagen staan, vonden ze het maar vreemd.

„Slaapt ze daarin?”

„Nee, daar hebben we een bedje voor.”

„Is het niet heel koud en afstandelijk dat je je kind daarin legt en niet bij je draagt?”

„Nou, nee, eigenlijk is het best goed voor haar ontwikkeling, dat ze leert zelfstandig te spelen, zich te concentreren en daarbij motorisch ontwikkelt.”

Als je je kind de hele dag bij je draagt, komt er van diepe slaap weinig terecht. En als je niet goed slaapt en ook niet actief bent, verkeer je eigenlijk continu in een half-halftoestand.

Hoelang is een Chinees? Korter dan een Nederlander. In het algemeen geldt dat Nederlanders lang zijn doordat ze veel melk drinken en eiwitten binnenkrijgen. Ook speelt genetische selectie een rol. Maar zou het ook niet zo kunnen zijn dat goede diepe slaappatronen tijdens de start van het leven een rol spelen? Ongezonde slaappatronen werken ongetwijfeld door in de rest van het leven.

Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders wereldwijd gemiddeld het hoogste aantal uren slapen (8 uur en 5 minuten), terwijl Singapore als laatste in de rij aansluit (7 uur en 24 minuten). Eerder werd al duidelijk dat er grote verschillen bestaan in slaapmanieren en -lengte tussen westerse en Aziatische kinderen. Aziatische kinderen slapen korter. En ook vaker bij de ouders op de kamer.

De vraag is hoe dat samenhangt met gezondheid. In Singapore toonden onderzoekers een verband aan tussen slaap en lichaamslengte bij kinderen onder de twee jaar. Ze projecteerden ook mogelijk ongezonde effecten in latere fasen van het leven.

Onze eerste ervaringen met het grootbrengen van een jonge baby in een andere cultuur bepalen ons opnieuw bij de mate waarin we gestempeld zijn door onze opvoeding. Die drie r’s krijg je er niet zomaar uit. Daar houden we aan vast, dat is hoe het moet. Vanuit onze Nederlandse kijk vinden we vaak dat Aziaten zich wat houterig bewegen en gedragen. Niet vreemd als je nooit in de box hebt leren rollebollen en met je mond en handen Nijntje hebt ontdekt, zeggen we dan. Voor ons individueel georiënteerde westerlingen is het heel normaal om een kind van jongs af aan onafhankelijkheid te leren. Dan doen we zonder erbij na denken. In collectief georiënteerd Azië heeft men andere waarden. Ook zonder erbij na te denken.

Out of the box denken kan vruchtbaar zijn. „Een teveel aan rust, reinheid en regelmaat leidt tot roest, ruzie en rariteit”, zo schreef collega-columnist Jan Schippers vijf jaar geleden al. Maar voorlopig laat ik onze kleine meid erin. En stel ik vast dat ze wat lengte betreft aan de bovenkant van de curve zit. 

Soms zou je meer Nederland in de wereld willen.

Deze column verscheen op 17 maart 2017 in het Reformatorisch Dagblad.